Zamislite oblast veličine Belgije koja svake godine postane potpuno neplodna. Tlo pukne, vegetacija nestane, a pijesak polako proguta sve što je nekada bilo zeleno. Upravo to se danas dešava na rubovima najveće vruće pustinje na svijetu. Sahara, taj ogromni pješčani ocean koji prekriva gotovo trećinu afričkog kontinenta, nije oduvijek izgledala ovako. Prije samo 6.000 godina, na njenom mjestu prostirala se bujna savana sa jezerima, rijekama i bogatim životinjskim svijetom. Kako je došlo do tako dramatične transformacije? I zašto se ovaj proces ne zaustavlja, već ubrzava? U ovom tekstu otkrivamo mehanizme nastanka pustinja, naučna objašnjenja širenja Sahare i posljedice koje to ostavlja na čitav planet.
Kako zaista nastaju pustinje?
Pustinje ne nastaju preko noći. One su rezultat dugotrajnih klimatskih, geoloških i ljudskih procesa koji postepeno oduzimaju vlagu jednom području. Kada godišnja količina padavina padne ispod 250 milimetara, tlo gubi sposobnost da održi vegetaciju, a bez biljaka počinje erozija koja odnosi plodni sloj zemlje.
Prvi i najvažniji faktor je atmosferska cirkulacija. Zemlja ima takozvane Hadlijeve ćelije, ogromne sisteme kruženja vazduha. Topao, vlažan vazduh se diže iznad ekvatora, hladi se i ispušta kišu u tropskim područjima. Zatim se taj suv vazduh pomjera ka sjevernoj i južnoj geografskoj širini od oko 30 stepeni, gdje se spušta nazad ka tlu. Spuštajući se, vazduh se zagrijava i apsorbuje vlagu umjesto da je ispušta. Upravo zato se većina velikih pustinja na Zemlji nalazi u ovom pojasu: Sahara, Arabijska pustinja, pustinja Thar, Atacama, Kalahari.
Drugi značajan uzrok je takozvani kišni sjenka efekat. Kada vlažne vazdušne mase nailaze na planinski lanac, primorane su da se dižu. Dok se penju, hlade se i ostavljaju svu kišu na jednoj strani planine. Sa druge strane, vazduh se spušta potpuno suv. Tako je nastala pustinja Gobi iza Himalaja, ali i mnoge manje aridne zone širom svijeta.
Treći faktor je udaljenost od okeana. Unutrašnjost velikih kontinenata jednostavno ne prima dovoljno vlage jer se oblaci isprazne dok stignu toliko daleko. A tu je i ljudski faktor: prekomjerna ispaša, sječa šuma i loše poljoprivredne prakse mogu pretvoriti inače plodno tlo u pustinju. Ovaj proces se zove dezertifikacija i danas pogađa preko 100 zemalja.
Zašto se Sahara širi i šta nauka kaže o tome?
Studija objavljena 2018. godine u časopisu Journal of Climate potvrdila je ono što su naučnici dugo sumnjali: Sahara se od 1920. godine proširila za približno 10 posto. To znači da je pustinja progutala oko 900.000 kvadratnih kilometara nekada poluplodnog zemljišta, što je površina skoro jednaka Egiptu.
Razlozi su dvojaki. S jedne strane postoje prirodni klimatski ciklusi. Sahara prolazi kroz takozvane „zelene” i „suve” faze koje su povezane sa promjenama u nagnutosti Zemljine ose. Prije otprilike 11.000 do 5.000 godina, monsunske kiše su doprirale mnogo sjevernije nego danas, pretvarajući Saharu u plodnu savanu. Ova era se zove Afrički vlažni period ili „Zelena Sahara”. Pećinski crteži iz tog doba prikazuju ljude kako love nilske konje i krokodile usred današnje pustinje.
Promjena Zemljine orbite postepeno je pomjerila monsunski pojas ka jugu, a povratna sprega između smanjene vegetacije i smanjenih padavina ubrzala je proces. Manje biljaka znači manje isparavanja, manje vlage u vazduhu, manje kiše, pa samim tim i još manje biljaka. Ovaj začarani krug je jedan od najmoćnijih mehanizama u klimatologiji.
S druge strane, tu je i savremeni klimatski poremećaj uzrokovan ljudskim aktivnostima. Povećanje globalne temperature pomjera klimatske zone ka polovima, što znači da se subtropski suvi pojas proširuje. Istraživači sa Univerziteta u Marylandu procijenili su da je otprilike jedna trećina širenja Sahare direktno povezana sa emisijama gasova staklene bašte, dok su preostale dvije trećine rezultat prirodnih oscilacija.
Posebno je ugrožen Sahel, polupustinjski pojas južno od Sahare koji se proteže od Senegala do Eritreje. Ovaj region je dom za preko 130 miliona ljudi čiji životi zavise od krhke ravnoteže između kiše i suše. Kada Sahara napreduje ka jugu, Sahel plaća najvišu cijenu.
Jeste li znali? Fascinantne činjenice o pustinjama
- Sahara nije najveća pustinja na svijetu. Taj naslov pripada Antarktiku. Sa samo 50 milimetara padavina godišnje, ledeni kontinent je tehnički najveća pustinja na planeti. Sahara je „samo” najveća vruća pustinja, sa površinom od oko 9,2 miliona kvadratnih kilometara.
- Pijesak iz Sahare hrani amazonsku prašumu. Svake godine, vjetrovi prenesu oko 22.000 tona prašine iz saharskog udubljenja Bodele preko Atlantskog okeana do Amazona. Ova prašina sadrži fosfor koji je neophodan za rast tropske vegetacije. Bez Sahare, Amazonija bi bila siromašnija za ključne nutrijente.
- U Sahari je zabilježen snijeg. U januaru 2018. godine, alžirski grad Ain Sefra doživio je snježne padavine koje su prekrile pješčane dine. Temperatura je pala na minus 3 stepena Celzijusa, stvarajući nadrealne prizore narandžastog pijeska pod bijelim pokrivačem.
- Pustinje prekrivaju oko trećinu kopnene površine Zemlje. Tačnije, oko 33 posto ukupne površine kopna klasifikuje se kao aridno ili semiaridno područje. To je oko 50 miliona kvadratnih kilometara, a ta brojka raste svake godine.
- Zelena Sahara mogla bi se ponovo vratiti. Neki klimatski modeli predviđaju da bi za 10.000 do 15.000 godina orbitalne promjene mogle ponovo donijeti monsunske kiše u sjevernu Afriku. Međutim, ljudski uticaj na klimu čini ove prognoze krajnje neizvjesnim.
Kako širenje pustinja mijenja svijet oko nas?
Dezertifikacija nije samo afrički problem. Prema podacima Ujedinjenih nacija, do 2030. godine oko 135 miliona ljudi moglo bi biti primorano da napusti svoje domove zbog degradacije zemljišta. To je broj koji nadmašuje populaciju većine evropskih država. Migracioni pritisci koje danas vidimo iz Sahela prema Evropi djelimično su već posljedica ovog procesa.
U Kini, pustinja Gobi se širi ka Pekingu brzinom od oko 3 kilometra godišnje. Kineska vlada je odgovorila projektom poznatim kao „Veliki zeleni zid” (ne treba ga miješati sa afričkim projektom istog imena), masovnim pošumljavanjem koje traje od 1978. i planirano je da se završi do 2050. Do sada je zasađeno preko 66 milijardi stabala, ali rezultati su mješoviti jer mnoge monokulture nisu preživjele sušne uslove.
Afrička unija pokrenula je Veliku zelenu inicijativu za Sahel, projekat koji predviđa stvaranje pojasa vegetacije širokog 15 i dugog 8.000 kilometara, od Dakara do Džibutija. Cilj je obnova 100 miliona hektara degradiranog zemljišta. Etiopija i Senegal bilježe ohrabrujuće rezultate, ali finansiranje ostaje najveći izazov.
Na lokalnom nivou, širenje pustinja utiče na kvalitet vazduha, cijenu hrane i biodiverzitet. Saharaska prašina redovno dopire do južne Evrope, uzrokujući respiratorne probleme i narandžasto obojeno nebo iznad Madrida, Rima, pa čak i Beograda. Svaki hektar plodnog tla koji nestane znači manje hrane u globalnom lancu snabdijevanja.
Zaključak: Pijesak koji ne čeka
Pustinje nastaju kao rezultat složene interakcije atmosferskih sistema, geoloških faktora i ljudskih aktivnosti. Sahara se širi jer se prirodni ciklusi suše poklapaju sa klimatskim promjenama koje smo mi ubrzali. Ali ova priča ne mora imati samo mračan kraj. Projekti pošumljavanja, pametne poljoprivredne prakse i globalna klimatska politika mogu usporiti, pa čak i preokrenuti ovaj trend. Pitanje nije da li imamo znanje i sredstva. Pitanje je da li ćemo djelovati brže od pijeska.
